Biên Bản Nhân Chứng Thứ Bảy về Cái Chết Của Thầy Giảng Anrê Phú Yên

Quảng Nam xưa. Có thể đây là Kẻ Chàm (Dinh trấn Thanh Chiêm)

vì núi rất gần. Nguồn : Internet.

 Agostinho da Silva , nhân chứng số bảy trình diện “cùng ngày” với nhân chứng số 6, tức ngày 23 tháng 12 năm 1644, gần lễ Giáng Sinh. Trong chi tiết nhỏ về việc xưng tội rước lễ, anh kể đến Nhà thờ Thánh Đaminh. Theo Linh mục Roland Jacques, quả thực thời kỳ đó ở Macau có “các cha Dòng Đaminh đảm nhiệm; các linh mục dòng Khất thực mang tên Frey, xuất phát từ chữ “Frater”, tức “anh em” theo tiếng Latinh.” Anh khai: “vào tháng Mười vừa qua anh cũng đã xưng tội tại nhà thờ Thánh Đaminh của thành phố này với cha Frey Mathias, và đã lãnh nhận Thánh Thể từ tay cha Frey Pedro de São João vào ngày lễ Đức Mẹ Mân Côi.”

Nhân chứng tuy mới 31 tuổi nhưng là một thủy thủ lão luyện, anh “đã đến Nam Việt tám lần, biết rất rõ thầy Anrê giáo lý viên, là người phục vụ cha Alexandre Rhodes và ở trong nhà cha. Điều hiển nhiên rõ ràng và mọi người ai cũng biết thầy Anrê có cha mẹ đều là người Kitô hữu,” trong khi các nhiều chứng nhân không rõ chuyện cha mẹ thầy Anrê là công giáo hay không. Anh đã có mặt: “Và vào tháng 7 năm này, nhân chứng đang ở Hội An với những thương gia.”

Chứng từ của anh không khác với các chứng nhân khác nhưng anh cũng cho biết thêm nhiều chi tiết như quân lính “đánh thầy bằng nhiều roi mây, thầy bị trói bằng dây mây, rồi bị giải về Kẻ Chàm; và ở đó thầy bị quan Ông Nghè Bộ, chức quan tương đương với Thống Đốc” quan nầy lên án chết cho thầy chỉ vì “quá cứng đầu khi trả lời kiểu đó, và vì điều đó, nó phải chết.”

Theo anh, thầy Anrê với cái gông trên cổ bị quan tống giam “vào một túp lều tranh, ở đó có một vài người thợ mộc và cưa ván đang làm việc, cùng với một vài tên lính gác; và trong túp lều này còn có một Kitô hữu khác cũng có tên là Anrê. ... bị giam trong nhà tù này trong vòng 24 tiếng;  thầy bị lính gác đối xử hơi tàn bạo, nhưng những tên này đã ngưng trò đó nhờ vào chút quà mà những người Kitô hữu đem cho.” Đúng là tham nhũng kinh niên.

Thầy bị “bắt giam hai dogicos (thầy giảng) khác những người đã trợ giúp đắc lực cho cha.” Theo chú giải của linh mục Roland Jacques, chữ “Dogico” hay “dójuco”, “Đồng túc”, là một từ tiếng Nhật, một thuật ngữ của Hội Truyền Giáo Viễn Đông vào lúc đó. Lúc đầu nó chỉ những học sinh trẻ được hoàn toàn trao phó cho hội truyền giáo, và được gọi mời đề trở thành những cộng tác viên cho những nhà truyền giáo. Đây là định nghĩa được cung cấp bởi báo cáo của các tu sĩ Dòng Tên về việc truyền giáo Nhật Bản năm 1592: “… chữ ‘Dójuco’ được dùng để chỉ một lớp người, trẻ và già, cạo trọc đầu và bỏ đời, để phụng sự cho giáo hội, một số người học hành để có thể trở thành tu sĩ và giáo sĩ, còn một số người khác thì miệt mài làm những công việc nhà …” những người có khả năng thì giúp dạy giáo lý, giảng dạy, và cải đạo người ta trở về Kitô giáo”. Bản văn được trích bởi C.R. Boxer “Alguns aspectos da influência portuguesa no Japão” in RC – Revista de Cultura [Macao] 2^e série, 17, 1993, trg 86.

Nhân chứng mô tả hết sức sinh động và chi li cuộc tử đạo của thầy “những lý hình tay cầm fatamono – một loại vũ khí giống ngọn giáo một nửa Anrê tay bị trói ra sau cổ đeo gông, được hộ tống bởi một toán lính đông tay cầm mã tấu và đi thành hàng, người ta công khai giải thầy đến một nơi hơi xa khu dân cư; và khi đến nơi đã nói người ta lấy gông khỏi cổ, và  thầy quỳ xuống trên đất, bởi thầy không muốn qùy trên chiếu đã được trải sẵn để  thầy quỳ; mắt hướng lên trời thầy khẩn nài lòng nhân hậu của Thiên Chúa và xin tha thứ những lỗi lầm của  thầy, bằng tiếng Việt mà nhân chứng hiểu lơ mơ vài từ, thầy đã củng cố và khuyến khích các Kitô hữu đang hiện diện đừng đau khổ vì cái chết của thầy.” Anh nhìn nhận tiếng Việt của mình khá kém, vì chỉ hiểu lời thầy Anrê rất “lơ tơ mơ”.

Một chi tiết cần lưu ý đó là việc lý hình “lấy cán đánh thầy một cú thật mạnh trên lưng, rồi trở đầu sắt lại đâm vào cạnh sườn trái một nhát sâu, và ngay sau đó, đâm lần thứ hai làm  thầy ngã xuống phía bên phải, trong khi đó  thầy Anrê tiếp tục kêu tên cực thánh Giêsu và Maria.” Tại sao lấy cán giáo đánh, rồi trở đầu giáo đâm? Phải chăng lý hình có ý gì? Có lẽ tên ấy thương chàng trai trẻ, đánh cán giáo từ phía sau, khiến nạn nhân nghĩ là một cái cây gậy thông thường và bất thần anh quay giáo đâm để chàng trai chết khi không kịp nghĩ là mình bị giết vì giáo đâm!

Agostinho da Silva mô tả việc chuyển xác về Hội An: “buổi tối thi thể thầy được đưa bằng đường phía sau nhà quan tổng trấn của vùng đó, và được trao cho cha Alexandre Rhodes.” Nhưng nhà quan tổng trấn ở đâu? Nếu nhà ông ở tại đất Dinh Thanh Chiêm, khu trường Nguyễn Du hiện nay, thì xác được chuyển qua làng Phước Kiều phía sau dinh trấn. Anh còn cho biết thái độ của Ông Nghè Bộ đối với cha Alexandre Rhodes rằng “ông tha mạng cho cha vì cha là bạn ông, nhưng buộc cha phải đi khỏi Nam Việt, và đừng ở lại đây nữa, nhưng cha chỉ có thể đến và đi với những người Bồ trên cùng một chuyến thuyền mà không được làm cho người ta theo Kitô giáo.” Vì cha là bạn ông, chi tiết nầy khá thú vị. Tại sao là bạn?? Tới mức nào??

Cũng như nhiều chứng nhân khác, ông có nói đến việc Ông Nghè Bộ cho đốt “tại một nơi vắng vẻ, một thánh giá nhỏ bằng gỗ với vài quyển sách kinh chép bằng tay mà người ta đã thu được trong nhà Anrê già.” Ông cũng hãnh diện khoe mình đã “kính thầy như vị anh hùng tử đạo. Và chính nhân chứng cũng đã có một chiếc khăn thấm máu vị anh hùng tử đạo Anrê, cũng như vài sợi tóc bởi vì nhân chứng coi thầy là vị anh hùng tử đạo; thi thể thầy ngày nay được cung kính...”

Bây giờ, chúng ta hãy đọc lại tờ biên bản của chứng nhân số bảy.

Xin nhắc lại bản dịch từ Bồ ngữ sang Pháp ngữ do linh mục Roland Jacques, OMI thực hiện. Bản văn Pháp ngữ ra Việt ngữ do anh Phaolô Hồ Quang Phúc, địa phận Đà Nẵng phiên dịch.

NHÂN CHỨNG THỨ BẢY

Vào cùng một ngày, tháng, năm trên, Agostinho da Silva xuất hiện; anh đã lập gia đình, chính trú tại thành Macao này, là nơi anh sinh ra, con của Francisco Fernandes và bà Domingas da Costa; anh khai mình 31 tuổi. Đức Cha tổng quyền cho anh thề trên Phúc Âm, anh đặt tay trên Phúc Âm và thề nói sự thật những gì anh biết và theo các câu hỏi được đưa ra. Anh là một trong những nhân chứng được kể trong danh sách trên do thầy Manoel de Figueiredo Dòng Tên thiết lập, và đã được thư tín viên Antonio Rangel triệu tập. Trả lời câu hỏi anh có xưng tội trong năm nay không và xưng tội mấy lần, anh khai mình đã xưng tội vào dịp lễ Phục sinh với cha Alexandre Rhodes, và tất cả hai lần tại Nam Việt, và đã lãnh nhận Thánh Thể từ tay của ngài; và vào tháng Mười vừa qua anh cũng đã xưng tội tại nhà thờ Thánh Đaminh của thành phố này với cha Frey Mathias, và đã lãnh nhận Thánh Thể từ tay cha Frey Pedro de São João vào ngày lễ Đức Mẹ Mân Côi. Trả lời câu hỏi có bao giờ anh đã bị dứt phép thông công chưa, anh trả lời rằng nhờ lòng thương xót của Thiên Chúa anh chưa bao giờ bị dứt phép thông công. Và với lời cảnh báo phải nói sự thật theo như lời thề mà người ta đã cho anh thề trên Phúc Âm, và phải suy xét cẩn thận vì thề gian một cách long trọng như thế này là một tội vô cùng nặng nề. Anh nói rằng đã biết rõ tội thề gian là rất nặng nề.

Câu hỏi thứ nhất:

Nhân chứng trả lời rằng đã đến Nam Việt tám lần, biết rất rõ thầy Anrê giáo lý viên, là người phục vụ cha Alexandre Rhodes và ở trong nhà cha. Điều hiển nhiên rõ ràng và mọi người ai cũng biết thầy Anrê có cha mẹ đều là người Kitô hữu. Và vào tháng 7 năm này, nhân chứng đang ở Hội An với những thương gia khác, những người đi từ thành phố này đến Nam Việt, đã hay tin rằng Anrê đã bị bắt theo mệnh lệnh của quan Ông Nghè Bộ, và từ đó bị giải về làm tù nhân ở Kẻ Chàm, tại đó thầy đã bị hành hình.

Câu hỏi thứ hai:

Nhân chứng trả lời rằng đã nghe nói rằng khi người ta đã bắt thầy Anrê người ta đã đánh thầy bằng nhiều roi mây, thầy bị trói bằng dây mây, rồi bị giải về Kẻ Chàm; và ở đó thầy bị quan Ông Nghè Bộ, chức quan tương đương với Thống Đốc Ngân Khố, tra khảo có phải là Kitô hữu không. Thầy đã can đảm tuyên xưng mình là Kitô hữu và sẵn sàng đón nhận tất cả mọi hình phạt mà người ta muốn giáng xuống vì việc thầy là Kitô hữu. Điều đó, chính nhân chứng đã nghe từ miệng của quan Ông Nghè Bộ nói ra, khi nhân chứng cùng với những người Bồ khác đến nhà quan để can thiệp giúp thầy Anrê cũng như một người khác cũng đang bị giam giữ, người này cũng có tên là Anrê; và quan phiền trách rằng Anrê [thầy giảng] quá cứng đầu khi trả lời kiểu đó, và vì điều đó, nó phải chết. Và thế là thầy Anrê với cái gông trên cổ bị quan tống giam vào một túp lều tranh, ở đó có một vài người thợ mộc và cưa ván đang làm việc, cùng với một vài tên lính gác; và trong túp lều này còn có một Kitô hữu khác cũng có tên là Anrê, một người đã cao niên. Quan đã tha mạng cho người này vì ông đã già, và theo lời can gián của những người Bồ. Thầy Anrê bị giam trong nhà tù này trong vòng 24 tiếng; thầy bị lính gác đối xử hơi tàn bạo, nhưng những tên này đã ngưng trò đó nhờ vào chút quà mà những người Kitô hữu đem cho. Và chính nhân chứng đã nghe nói rằng khi người ta đi bắt thầy Anrê, những kẻ hành pháp cũng mang theo mệnh lệnh bắt giam hai dogicos (thầy giảng) khác, những người đã trợ giúp đắc lực cho cha Alexandre Rhodes trong giới Kitô giáo mà ngài phụ trách.

Câu hỏi thứ ba:

Kho vũ khí Chăm - Việt. Đâu là fatamono?  B, O, hay G.??  Ảnh tư liệu.

Nhân chứng trả lời rằng có biết bởi khi ở Kẻ Chàm đã nhìn thấy quan Ông Nghè Bộ đó, theo mệnh lệnh nhận được từ vua Nam Việt, đã tuyên án tử cho thầy Anrê vì lý do  thầy là Kitô hữu. Khi thầy Anrê biết được bản án đó,  thầy đã vui mừng vì điều đó, và thầy đã tỏ cho thấy thầy vui lòng chấp nhận bản án; và chính nhân chứng đã nhìn thấy rằng, dưới sự điều động của một vị quan hành án khác, thầy Anrê tay bị trói ra sau cổ đeo gông, được hộ tống bởi một toán lính đông tay cầm mã tấu và đi thành hàng, người ta công khai giải thầy đến một nơi hơi xa khu dân cư; và khi đến nơi đã nói người ta lấy gông khỏi cổ, và thầy quỳ xuống trên đất, bởi thầy không muốn quỳ trên chiếu đã được trải sẵn để thầy quỳ; mắt hướng lên trời thầy khẩn nài lòng nhân hậu của Thiên Chúa và xin tha thứ những lỗi lầm của thầy, bằng tiếng Việt mà nhân chứng hiểu lơ mơ vài từ,  thầy đã củng cố và khuyến khích các Kitô hữu đang hiện diện đừng đau khổ vì cái chết của thầy, bởi vì thầy không chết vì tội ác nào thầy đã phạm mà chết vì thầy là Kitô hữu; và họ phải vững vàng trong đức tin. Và khi thầy đang ở trong tư thế quỳ gối đó, một trong những lý hình tay cầm fatamono – một loại vũ khí giống ngọn giáo một nửa nhưng mũi sắt dài ba gang tay – lấy cán đánh thầy một cú thật mạnh trên lưng, rồi trở đầu sắt lại đâm vào cạnh sườn trái một nhát sâu, và ngay sau đó, đâm lần thứ hai làm thầy ngã xuống phía bên phải, trong khi đó thầy Anrê tiếp tục kêu tên cực thánh Giêsu và Maria. Và tiếp theo đó, một người lính khác tiến lại với mã tấu trên tay và cắt đứt ngang cổ họng, thầy chết ngay. Tất cả những việc ấy xảy ra vào ngày 26 tháng 7, ngày lễ thánh Anna, năm 1644.

Câu hỏi thứ tư:

Nhân chứng trả lời rằng những người chứng kiến cái chết này gồm có chính nhân chứng là một trong số những người đó, và còn có thuyền trưởng João de Rezende, Antonio Pecanha, Francisco de Azevedo, Antonio Mendes, Domingos Rodrigues, Manuel da Fonseca; tất cả đã có mặt bởi vì họ đã đến Kẻ Chàm can thiệp để can thiệp cho những người bị bắt giữ và đòi lại những tranh ảnh mà người ta đã lấy trong nhà cha Alexandre Rhodes. Ngay khi thầy Anrê chết, những người hiện diện đã đón lấy máu và thân xác thầy Anrê với lòng tôn kính và trịnh trọng; sau đó, buổi tối thi thể thầy được đưa bằng đường phía sau nhà quan tổng trấn của vùng đó, và được trao cho cha Alexandre Rhodes, ngài trao lại cho João de Rezende thuyền trưởng, người đưa thầy đến thành Macao, ở đó thầy được tiếp đón với sự long trọng tung hô của đám đông dân chúng, người chạy đến và trao lại cho cha giám đốc Dòng Tên phó giám tỉnh của tỉnh Dòng Nhật Bản; thầy đến được quàn trong một chiếc áo quan, và được mặc một chiếc áo dài bằng lụa mà một Kitô hữu đã dâng cúng để liệm xác, và áo quan cũng được dâng cúng.

Câu hỏi thứ năm:

Nhân chứng trả lời rằng đã nghe chính quan Ông Nghè Bộ đã tuyên bố theo lệnh của vua nước này mà giết chết những kitô hữu thầy giảng, những người miệt mài rửa tội và làm cho người ta theo Kitô giáo; vì lý do đó ông khuyên và lưu ý với cha Alexandre Rhodes rằng ông tha mạng cho cha vì cha là bạn ông, nhưng buộc cha phải đi khỏi Nam Việt, và đừng ở lại đây nữa, nhưng cha chỉ có thể đến và đi với những người Bồ trên cùng một chuyến thuyền mà không được làm cho người ta theo Kitô giáo. Và chính nhân chứng biết vì đã tận mắt nhìn thấy rằng khi người ta đã bắt thầy Anrê, người cũng đã lấy đi vài hình ảnh Chúa Cứu Thế, Đức Mẹ, tượng chuộc tội, tất cả những tranh ảnh đó ở trong nhà quan, và vài đồ trang trí thánh, chén thánh, dĩa thánh, và những đồ khác dùng cho thánh lễ; do sự can thiệp và khẩn cầu của những người Bồ mà quan đã trả lại cho cha Alexandre Rhodes; ông chỉ cho đốt, tại một nơi vắng vẻ, một thánh giá nhỏ bằng gỗ với vài quyển sách kinh chép bằng tay mà người ta đã thu được trong nhà Anrê già.

Câu hỏi thứ sáu:

Nhân chứng trả lời rằng án tử đã thực hiện đối với thầy Anrê không phải vì bất cứ một tội ác hay tội phạm nào, nhưng chỉ vì một lý do duy nhất thầy là người Kitô hữu, và  thầy đã can đảm tuyên xưng đức tin vào Chúa Kitô.

Câu hỏi thứ bảy:

Nhân chứng trả lời rằng đã nghe [từ miệng] cha Alexandre Rhodes, và rõ ràng hiển nhiên ai cũng biết  thầy Anrê có những nhân đức đó, và  thầy rất siêng năng tham dự các bí tích Sám Hối và Thánh Thể, sùng đạo và nhiệt thành vì vinh danh Chúa và việc phụng thờ Thiên Chúa.

Câu hỏi thứ tám:

Nhân chứng trả lời rằng  thầy Anrê được coi như vị anh hùng tử đạo thực thụ và được các Kitô hữu ở bên đó những người đã chứng kiến cái chết tử đạo của thầy tại Nam Việt, và ở đây tại Macao, nhiều người đã biết cái chết của thầy, đều tôn kính thầy như vị anh hùng tử đạo. Và chính nhân chứng cũng đã có một chiếc khăn thấm máu vị anh hùng tử đạo Anrê, cũng như vài sợi tóc bởi vì nhân chứng coi thầy là vị anh hùng tử đạo; thi thể thầy ngày nay được cung kính đặt ở Học viện của Dòng Tên trong thành phố này; nhưng nhân chứng không biết có phép lạ nào Thiên Chúa đã thực hiện do sự chuyển cầu của thầy Anrê hay không.

Sau khi tờ khai được đọc lại cho nhân chứng nghe từng chữ một, nhân chứng đã tuyên bố tờ khai này được viết ra theo đúng sự thật, và anh ta không có gì phải thêm hay bớt, nhưng anh nhìn nhận đó là lời khai của mình và xác nhận điều đó; anh ký tên với Đức Cha tổng quyền, và với tôi, cha Antonio da Silva, thư ký tư pháp và công chứng viên chính của vụ án này, người đã chép lời khai này. Ký tên Agostinho da Silva, Manoel Fernandes, tổng quyền. Cha Antonio da Silva.

Hội An ngày 18  tháng  10 năm 2009.

Tác giả Lm. Antôn Nguyễn Trường Thăng