Lược sử Giáo xứ Trà Kiệu.

              Giáo xứ Trà Kiệu nằm trên hai địa bàn thôn Kiệu Châu và Trà Châu, thuộc xã Duy Sơn, Huyện Duy Xuyên, Tỉnh Quảng Nam,cách thành phố Đà Nẵng 40 cây số về hướng Tây Nam. Cho đến nay vẫn chưa thể biết đích xác là Giáo xứ Trà Kiệu được hình thành vào năm nào. Tuy nhiên, căn cứ vào một ít tư liệu có được, cũng có thể phần nào nói lên được sự hình thành và phát triễn của giáo xứ qua dòng thời  gian.

I.                  Giai đoạn hình thành:

         “ Tin Mừng” đã đến với giáo xứ Trà Kiệu vào thời điểm nào và vị giáo sĩ nào đã đặt chân lên mảnh đất Trà Kiệu trước tiên thì cho đến nay vẫn chưa có câu trả lời chính xác. Việc thành lập giáo xứ Trà Kiệu được căn cứ vào  một số tư liệu gần đây.

          Trước hết là tập “ Nguyên Trà Kiệu ngủ xã phong tặng tiền hiền sự tích Chủ Văn bảng tổng hợp Nhất Quyển.” được thiết lập vào năm Khải Định nhị niên. Đây là văn bảng  do con cháu đứng ra kê khai công đức của bậc tiền nhân . Trong bảng tổng hợp có đoạn viết về các bậc tiền bối đã dày công vun đắp xây dựng nên Xã Trà Kiệu Thượng như sau:

         “ Đến đời Lê Thần Tông ( 1619-1643) có các tộc tổ của xã là : Lưu Văn Tâm, Nguyễn Thanh Cảnh, Nguyễn Quang Hoa, Nguyễn Đăng Ứng, Đinh Công Triều, Lê Văn Càng, Nguyễn Viết Bỉnh ( vì Lê Văn, Nguyễn Viết nguyên đã thờ phụng Thiên Chúa) theo đạo Công giáo, nên lên xây dựng Thánh Đường riêng biệt để lễ bái tại nội thành Chiêm, cùng thuộc bổn xã.”. Tuy nhiên, theo quan niệm thời đó  là “ Đi đạo là  bỏ Ông bỏ Bà” nên việc sắc phong cho các vị tộc tổ theo đạo công giáo gặp trở ngại vì thế phải thêm một bản trình bổ sung, nội dung như sau: “Tuy 7 vị tộc tổ  Trà Kiệu Thượng theo đạo Thiên Chúa, xây dựng thánh đường riêmg biệt, nhưng hàng năm, xuân thu nhị kỳ, vẫn đến thờ tiền hiền để tưởng nhớ đến hương hồn tổ tiên.” Nhờ sự xác nhận đó mà nhà Vua ban điệu sắc thứ tư cho 7 vị tộc tổ Công giáo thời Lê Thần Tông. Điệu sắc này vãn còn được lưu giữ tại nhà ông Lưu Văn Trọng.

         Một bản viết tay của Linh mục Joseph Lalanne xác nhận về các vị “ Tiền hiền làng Trà Kiệu”, có chữ ký và con dấu của Lý trưởng Nguyễn Thanh Hương xác nhận, nội dung như sau:

          “ Tiền hiền làng Trà Kiệu là

1.     Lưu Văn Tâm

2.     Nguyễn Thanh Cảnh

3.     Nguyễn Quang Hoa

4.     Nguyễn Đăng Ứng

5.     Đinh Công Triều

6.     Lê Văn Càng

7.     Nguyễn Viết Bỉnh

          Các Đấng ấy lập sở làng Trà Kiệu từ năm 1630 đến 1640 đời Vua Lê Thần Tông. Nhà thờ trước hêt được xây dựng ở vườn ông thầy Long, sau đời Đức Cha Lợi làm cha sở Giáo xứ Trà Kiệu thì  dời qua chỗ đương còn.

          Qua những chứng cứ trên thì Giáo xứ Trà Kiệu có thể được hình thành vào khoảng 1630, nhưng những linh mục đã đến ở trong thời gian này thì chưa biết được. Mãi đến 70 năm sau ngày thành lập giáo xứ, mới thấy có nhắc đến tên  một linh mục dòng Phan Sinh cai quản giáo xứ Trà Kiệu .

1.     Linh Mục dòng Phan Sinh Jeannes Baptista de Castelhove từ Trung Quốc sang, làm quản xứ Trà Kiêu vào năm 1714.

2.     Theo sách “Giáo hội Công Giáo ở Việt Nam” thì  vào ngày 2 tháng 4 năm 1722, Cha Felipe de la Conception từ Manila sang và được cử đến Trà Kiệu. Ngài xây cất nhà thờ Trà Kiệu kính thánh Philiphê

3.     Linh mục Phan sinh thứ ba đến cai quản Trà Kiệu là cha Pedro Garcia.

II.              Giai đoạn ổn định và phát triển (1862-1975)

                 Dựa vào  những tư liệu quí hiếm còn lưu giữ, đó là những quyển sổ rửa tội  trước tiên là bằng chữ Hán hiện do ông Lê Văn Nhung và Ông Lê Thái Hưng lưu giữ, tiếp theo bằng chữ La tinh và sau cùng là bẵng chữ Quốc ngữ hiện lưu giữ tại Giáo xứ Trà Kiệu. thì  từ năm 1862 trở đi ta có thể ghi nhận các Linh mục quản xứ Trà Kiệu như sau:

1.     Linh Mục Trung- Quản xứ trà kiệu từ năm 1862 – 1863: Ngài là người đầu tiên lưu lại  bút tích trong sổ Rửa tội của Giáo xứ Trà Kiệu

2.     Linh mục Triết – từ năm 1863 – 1867: Ngài làm quản xứ Trà Kiệu được 5 năm . Ngài mất vào năm 1905 tại Giáo xứ  Phú Thượng.

3.     Linh mục Tân – từ năm 1867 – 1869 :  Trong giai đoạn này Giáo xứ Trà Kiệu phát triễn mạnh. Số giáo dân cả giáo xứ và họ nhánh lên đến 4000 người, riêng Trà Kiệu là 700.

4.     Linh mục thừa sai Louis Maria Galibert ( tên Viêt Nam là Cố Lợi ) từ năm 1869 – 1877 : Ngài tổ chức lại tu viện Mến Thánh giá và từ đó tu viện chính thức đi vào hoạt động có nề nếp, có tổ chức gồm 1 bà nhất và 16 nữ tu.Ngài cũng mua một khu đất  vuông vức bên hông nhà thờ để xây dựng cô nhi viện

5.     Linh mục thừa sai Jean Baptise Bruyere ( tên Việt Nam là Cố Nhơn ) từ năm 1877 – 1912: Ngài là một linh mục thông minh lanh lẹ, có óc tổ chức và khôn ngoan. Ngài luôn sống trong sự phó thác và tin tưởng vào Mẹ Maria. Có lẽ nhờ thế mà Thiên Chúa, qua tay Mẹ Maria, đã cứu Giáo xứ Trà Kiệu thoát khói cơn sóng hủy diệt của Văn thân vào năm 1885. Để nhớ mãi hồng ân cao cả này, Cố Nhơn đã trùng tu lại ngôi thánh đường, bắt đầu từ năm 1889 và hoàn thành năm 1892. Ngài mất tại bệnh viện Sài Gòn và an táng tại Lăng Cha cả. Hiện nay hài cốt ngài được cải táng về Vườn Nghĩa, bên cạnh Nhà thờ Giáo xứ Trà Kiệu.

6.     Linh mục thừa sai Pierre Auguste Gallioz ( tên Việt Nam là Cố Thiết ) từ năm 1912 – 1916: Ngài ở giáo xứ Trà Kiệu được 5 năm thì chuyển đi Hội An và mất tại đó vào ngày 15 tháng 10 năm 1953.

7.     Linh mục Augustin Tardieu ( tên Việt Nam là Cố Phú ) từ năm 1916 – 1921: Ngoài công tác mục vụ, cố Phú còn lo đến việc phát triễn giáo xứ , giáo phận bằng cách mua thêm ruộng đất cho nhà chung ở các nơi như Phú Nhuận, Trà Lý, An Lộc..để có điều kiện gia tăng ngân quỹ chi dùng cho giáo phận và giáo xứ. Ngài được tấn phong Giám mục vào ngày 1 tháng 5 năm 1930 và cai quản giáo phận Quy Nhơn. Ngài qua đời vào năm 1942 và an táng tại Làng Sông.

8.     Linh mục Giuse Lalanne ( tên Việt Nam gọi là Cố Lân ) từ năm 1922 – 1938 :  Ngài là một linh mục hiền lành và nhân đức. Bước chân truyền giáo không mỏi mệt của Ngài được Chúa ban cho một mùa thu hoạch dồi dào. Ngoài các giáo họ cũ Cha còn tạo dựng nên được nhiều giáo họ tân tòng như Phong Thử, Tư Phú, Kỳ Lam, La Nang và Ái Nghĩa. Để đáp ứng nhu cầu mục cụ, Ngài xây dựng nguyện đường tại Phước và xây dựng lại Đền Đức Mẹ trên đồi Bữu Châu vào năm 1927. Ngài cũng đã để lại di bút về tiền hiền làng Trà Kiệu. Ngài từ trần tại Trà Kiệu vào năm 1938 và được an táng trọng thể tại Vườn Nghĩa của Giáo xứ.

9.     Linh mục thừa sai Phaolo Valour ( tên Việt là Cố Lực ) từ năm 1938 – 1944 : Ngài quan tâm đến việc giáo  dục, phổ biến rông rải việc học chữ quốc ngữ. Ngài xây dựng trường học, xin các nữ tu dòng mến thánh giá Gò Thị ra dạy học.. Niên khóa đầu tiên khai giảng vào năm 1940-1941 với hai lớp học. Cũng trong năm này ngài cho trồng các cây me tây để che mát sân trường và sân nhà thờ.

10.                        Linh mục Phaolo Nguyễn văn Như – từ năm 1944 – 1947: Ngài ở Trà Kiệu đến 1947 thì đi di tản đến Giáo Xứ Tân An, Tiên Phước, Tam Kỳ.

11.                        Linh mục Phaolo Nguyễn Tường – từ năm 1947 – 1949: Ngài tổ chức gánh đất , bồi đắp khu đất ở bờ suối phía bắc, nay khu đất đó là Trạm y tế xã Duy Sơn. Ngài mất  1964 và an tang tại khuôn viên thánh đường giáo xứ Hội An.

12.                        Linh mục Pierre Jeanningros ( tên Việt Nam gọi là Cố Vị ) từ năm 1949 – 1953: Ngài mở rộng cô nhi viện , xây tường rào khuôn viên thánh đường và xây dựng chợ Trà Kiệu.

13.                        Linh mục Amedee Benoit ( tên Việt Nam gọi là Cố Sáng ) từ năm 1953 – 1954: Ngài  là người rất hăng say phục vụ cho các tín hữu. Ngài bị trúng đạn và mất khi đi thăm một quân nhân đang hấp hối. Thi hài cha được an táng trong khuôn viên Thánh đường Trà Kiệu.

14.                        Linh mục thừa sai Giuse Viot ( tên Việt Nam gọi là Cố Nhơn ) từ năm 1954 – 1955: Ngài nhiệt tình trong công tác mục vụ và đặc biết rất yêu thương trẻ em.

15.                        Linh mục thừa sai Donate Beliard ( tên Việt Nam gọi là Cố Phước ( từ năm 1955- 1957:  Ngài tiếp tục công tác mục vụ và lo cứu giúp những người nghèo khổ không phân biệt lương giáo.

16.                        Linh mục Benedicto Nguyễn Đình Hiến – từ năm 1957 – 1958: Ngài khuyến khích con em trong giáo xứ đi vào các dòng tu, xây dựng hai trung tâm truyền giáo mới đó là Xuân Thạnh và Xuyên Quang.

17.                        Linh mục Martino Nguyễn Hộ - từ năm 1958 – 1961: Ngài chuyên tâm công tác mục vụ và truyền giáo. Năm 1959. Trà Kiệu được chọn làm Trung Tâm Thánh Mẫu giáo phận và Ngài đã đứng ra tổ chức Đại Hội Thánh Mẫu Trà Kiệu lần thứ 1.

18.                        Linh mục Simon Huỳnh Sánh – từ năm 1961 – 1962: Ngài được cử làm Tổng Đại diện giáo phận và kiêm Cha quản xứ Trà Kiệu. Ngài bệnh và mất tại Trà Kiệu năm  1962 và an táng trong khuôn viên Thánh đường giáo xứ.

19.                        Linh mục Phero Lê Như Hảo – từ năm 1963 – 1974: Ngài lo công tác trùng tu kiến thiết Trung Tâm Thánh Mẫu Trà Kiệu. Ngài xây dựng ngôi đền Mẹ trên đồi Bữu Châu, xây dựng khán đài, ao sen, nhà thủy tạ và con đường núi sọ quanh nhà thờ núi. Năm 1970  Ngài bắt tay xây dựng lại ngôi nhà thờ chính, có hai tầng, tầng trên là Thánh đường, tầng dưới là  nơi hội họp. Ngài đứng ra tổ chức Đại Hội Thánh Mẫu Trà Kiệu làn thứ hai. Hiên nay ngài hưu dưỡng tại Tòa Giám Mục.

20.                        Linh mục Giacobe Nguyễn Thành Tri – từ năm 1974 – 1975: Ngài về Trà Kiệu chưa được một năm thì xãy ra biến cố 1975 và sau đó Ngài chuyển về Giáo phận Quy Nhơn.

III. Giai đoạn từ năm 1975 - 2010

1.     Linh mục Anton Nguyễn Trường Thăng – từ năm 1975 – 1989: Trong giai đoạn khó khăn này Ngài đã đón nhận cộng đoàn nữ tu dòng Thánh Phaolo và đại chủng sinh đến tìm đất sống ở Trà Kiệu. Năm 1984 Ngài lại đón nhận Đức Cha Phêrô Maria Phạm Ngọc Chi về hưu dưỡng và ĐGM đã mất và an táng tại Vườn Nghĩa, cạnh Nhà thờ Trà Kiệu vào ngày 21/1/1988. Cha Antôn bắt đầu công trình chống sụt lở  trên Đền Đức Mẹ. Ngài cũng là người có công sưu tầm một số cổ vật Chàm và làm thành một phòng trưng bày có giá trị.

2.     Linh mục Phaolo Mai Văn Tôn – từ năm 1989-2000 : Ngoài công tác mục vụ, Ngài vận động quyên góp để thực hiện công trình chống sụt lở trên Đền Đức Mẹ. Ngài cũng cho xây dựng căn nhà hai tầng rộng rải để có nơi cho các em học giáo lý. Năm 1998 Ngài được Đức Giám Mục Giáo phận cho đi học tại Philipines, và đến năm 2003, Ngài về nhận nhiệm sở Phú Hương, rồi chuyển lên Thuận Yên. Chẳng bao lâu, Ngài lâm bệnh và qua đời vào tháng 11 năm 2005.

3.     Linh mục An Phong xô Nguyễn Hữu Long ( 2000- 2003 ). Ngài là một linh mục rất hăng say công tác mục vụ. Ngài thăm viếng từng gia đình giáo dân để nắm rõ và giúp cho mọi người sống đạo tốt đẹp hơn. Ngài cho củng cố lại bờ kè đã được Cha Phaolô Tôn khởi sự, chống sụt lở cho Ngôi Thánh Đường và xây dựng thêm phòng học giáo lý cho các em. Năm 2003 Ngài rời Trà Kiệu về làm cha giáo Đại Chủng Viện ở Huế.

4.     Linh mục Giuse Châu Ngọc Tri (2003-2006) : Ngài là một linh mục năng động, giúp các hội đoàn tái sinh hoạt, tổ chức nhũng ngày lễ lớn mang tính cộng đồng, mang lại một bầu khí hân hoan sống động. Ngài cho tu sửa lại hội trường, nhà xứ, nhà truyền thống, củng cố lại lối đi sân vườn và trang trí lại Đền Đức Mẹ trên đồi Bửu Châu. Từ mùa hành hương năm 2004, Nhà nguyện Phước Viện Mến Thánh Giá được chọn làm Nhà nguyện Thánh Thể, đặt Mình Thánh Chúa 24/24. Ngày 13/5/2006 Ngài được bổ nhiệm làm Giám Mục Giáo phận Đà Nẵng.

5.     Linh mục Giuse Nguyễn Thanh Sơn ( 2006-2007)  : Dù chỉ ở Trà Kiệu một thời gian ngắn, ngoài công tác mục vụ, Ngài quan tâm đến khu vực quanh đồi Đức Mẹ đang bị chặt phá gây nên sụt lở và cho xây dựng một bờ tường cao bao quanh đồi Đức Mẹ để bảo vệ.

6.     Linh mục Phaolo Đoàn Quang Dân.( 9/72007 - …..) Ngài là vị linh mục hiện đang điều hành giáo xứ. Ngoài công tác mục vụ chăm lo đời sống giáo dân. Ngài tiếp tục công trình xây dựng giáo xứ. Hiện nay Ngài đang tu bổ lại Ngôi Thánh đường Trà Kiệu đang xuống cấp và cho sơn lại để chuẩn bị kỷ niệm 125 Đức Mẹ hiện ra tại Trà Kiệu.

Sau khi giáo họ Hòa Lâm nâng lên hàng Giáo xứ và tách rời khỏi Trà Kiệu vào năm 2007, hiện nay Giáo xứ Trà Kiêu có 870  hộ với 3.500 giáo dân. Trà Kiệu là Trung Tâm Thánh Mẫu của Giáo phận, nên cần phải có một qui hoạch tổng thể lâu dài. Hiện nay, chính quyền đã trả lại quyền quản lý tòan khu vực Nhà thờ Núi, đặt ra cho Trà Kiệu những nỗ lực mới, đồng thời cũng mở ra những hướng đi mới cho vùng đất giàu lịch sử đạo đời này.

Hằng năm, Đại Hội Hành Hương kính Đức Mẹ Trà Kiệu diễn ra vào cuối Tháng Hoa, vào dịp lễ Đức Mẹ Đi Viếng Bà Thánh Isave. Khách hành hương biết đến Trà Kiệu mỗi ngày một đông hơn, làm cho bầu khí hành hương thêm rộn ràng. Trà Kiệu cũng là Kinh đô Simhapura- Sư Tử Thành của Vương Quốc Chămpa cho đến thế kỷ 11, và cách đó 25 km về hướng Tây, là Thánh địa Mỹ Sơn, Di sản Văn hóa Thế giới, thu hút hằng trăm ngàn khách du lịch quốc tế hàng năm. Vì thế, về Trà Kiệu không phải chỉ là hành hương tôn giáo, mà còn mang tính văn hóa, lịch sử, giao lưu gặp gỡ giữa nhiều nền văn hóa và qua nhiều thời đại.